συμβολή

Οἱ μάγοι καὶ τὸ ἀστέρι τῆς Βηθλεέμ

25 Δεκ. Χριστούγεννα (Μθ 2,1-12)

Ὁ εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος στὸ Εὐαγγέλιό του δὲν κάνει λόγο γιὰ τὴ γέννηση τοῦ Χριστοῦ· ἀπὸ τὴ γενεαλογία τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ καὶ τὸν ἀρραβῶνα καὶ γάμο τῆς παρθένου, παρακάμπτοντας τὴ γέννηση, προχωρεῖ στὴν προσκύνηση τῶν μάγων, ποὺ διαβάζεται στὶς ἐκκλησίες ἀνήμερα τῶν Χριστουγέννων. Ἂς δοῦμε λοιπὸν τὰ θέματα μέρους τοῦ εὐαγγελικοῦ ἀναγνώσματος τῆς ἡμέρας αὐτῆς, καὶ ὄχι ὅλου, γιὰ λόγους οἰκονομίας.

Ἀφοῦ γεννήθηκε ὁ Ἰησοῦς στὴ Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας, ἱστορεῖ ὁ Ματθαῖος, στὶς μέρες ποὺ βασίλευε ὁ Ἡρῴδης, νά καὶ καταφτάνουν στὰ ᾿Ιεροσόλυμα μάγοι προερχόμενοι ἀπὸ τὴν ἀνατολή, ποὺ ρωτοῦν· Ποῦ εἶναι ὁ βασιλιὰς τῶν Ἰουδαίων ποὺ γεννήθηκε; Διότι εἴδαμε τὸ ἀστέρι του στὴν ἀνατολὴ καὶ ἤρθαμε νὰ τὸν προσκυνήσουμε.

1. Πότε ἦρθαν οἱ μάγοι στὴ Βηθλεέμ; Εὐθὺς ἀμέσως μετὰ τὴ γέννηση, στὴ φάτνη, ὅπως λένε οἱ μισοὶ ἀρχαῖοι σχολιασταί, ἢ 2 χρόνια ἀργότερα, ὅπως λένε οἱ ἄλλοι μισοί, ποὺ ἀσχολοῦνται μὲ τὸ θέμα; Λογικότερη φαίνεται ἡ δεύτερη γνώμη.

Ἀμέσως μετὰ τὴ γέννηση ἀποκλείεται νὰ ἦρθαν, διότι, ὅπως μαρτυρεῖ τὸ ἱερὸ κείμενο, οἱ μάγοι βρῆκαν τὸ παιδὶ καὶ τὴ μητέρα του σὲ σπίτι, πάνω ἀπὸ τὸ ὁποῖο στάθηκε τὸ ἀστέρι. Γίνεται λόγος γιὰ παιδὶ καὶ γιὰ σπίτι, κι ὄχι γιὰ φάτνη καὶ βρέφος. Πρέπει νὰ ἔφτασαν, κατὰ τὴ γνώμη μου, περίπου ἕνα χρόνο μετὰ τὴ γέννηση. Τοῦτο φαίνεται πιὸ σύμφωνο καὶ μὲ τὴν ἐπιλογὴ τοῦ Ἡρῴδου νὰ σφάξει τὰ νήπια ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω. Γιὰ τὸν ἀκριβέστερο προσδιορισμὸ ἂς δοῦμε ὅλες τὶς μαρ­τυρίες.

Ὁ Ἰησοῦς γεννήθηκε στὴ Βηθλεὲμ (Μθ 2,1· Λκ 2,16-20).

Γίνεται ἡ προσκύνηση τῶν ποιμένων στὴ Βηθλεέμ (στὴ φάτνη τὴν ἴδια βραδιά) (Λκ 2,16-20).

Στὶς 8 μέρες περιτέμνεται στὰ ᾿Ιεροσόλυμα (Λκ 2,39).

Στὶς 40 μέρες ἀφιερώνεται στὸ ναὸ στὰ ᾿Ιεροσόλυμα (Λκ 2,39).

Μετὰ τὴν ἀφιέρωση φεύγουν γιὰ Γαλιλαία (Λκ 2,39).

Οἱ μάγοι τὸν βρίσκουν στὴ Βηθλεέμ (Μθ 2,1).

Ἄρα ὁ Ἰησοῦς βρέθηκε στὴ Βηθλεὲμ σὲ μία ἄλλη ἐπίσκεψή τους, ποὺ ἔγινε γιὰ μὴ ἱστορούμενους λόγους. Προφανῶς δὲ ἔγινε στὴν πρώτη ἐπέτειο τῆς γεννήσεώς του, καὶ φιλοξενοῦνταν γιὰ κάμποσες μέρες ἢ σὲ συγγενικὸ ἢ σὲ ἐνοικιαζόμενο σπίτι. Σ’ αὐτὸ τὸ διάστημα ἦρθαν οἱ μάγοι καὶ τὸν προσκύνησαν παιδὶ σὲ σπίτι (Μθ 2,9-11), κι ὄχι βρέφος στὴ φάτνη, ὅπως οἱ ποιμένες. Ὁ Ἡρῴδης γιὰ νὰ εἶναι σίγουρος πρόσθεσε ἄλλο ἕνα χρόνο καὶ ὅρισε ἡ σφαγὴ νὰ γίνει ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω.

2. Τί ξέρουμε γιὰ τὸν Ἡρῴδη; Πολλά, ἀλλ’ ἐδῶ θὰ λεχθοῦν ἐλάχιστα. Ὁ Ἡρῴδης, σύμφωνα τόσο μὲ τὶς πληροφορίες τῶν εὐαγγελιστῶν ὅσο καὶ κυρίως τοῦ Ἰωσήπου, ἦταν σκληρὸς καὶ αἱμοβόρος Ἐδωμίτης. Ἔγινε βασιλιὰς ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους ὄχι χωρὶς δωροδοκίες καὶ δουλικὲς ὑπηρε­σίες. Ὁ Ἰώσηπος, ἱστορικὸς καὶ θαυμαστής του, ἀναφέρει ὅτι ἐκτὸς ἀπὸ τὰ νήπια ὁ Ἡρῴδης σκότωσε καὶ τὸ μισὸ συγγενολόι του, ἐπειδὴ φοβόταν μὴ τοῦ ἁρπάξουν τὴ βασιλεία.

3. Οἱ μάγοι. Ἦταν πλούσιοι μορφωμένοι καὶ κάτοχοι ὑψηλῶν θέσεων στὴν πατρίδα τους, τὴ Μεσοποταμία ἢ Περσία ἢ Ἀραβία, ποὺ τότε οἱ δύο πρῶτες ἀπ’ αὐτὲς ἦταν ἕνα κράτος. Μέσα στὶς ἄλλες ἀσχολίες τοὺς εἶχαν καὶ τὴν ἀστρολογία, τὴ μητέρα τῆς σημερινῆς ἀστρονομίας, καὶ πιθανῶς νὰ εἶναι οἱ πρῶτοι ἀστρονόμοι καὶ ἰδρυταὶ τῆς ἀστρονομίας στὴ χώρα τους.

Ὁ εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος δὲν λέει πόσοι ἦταν. Οἱ ἀρχαῖοι ἐρμηνευταὶ ὅλοι τους λένε ὅτι ἦταν πολλοί, ὁλόκληρο καραβάνι. Ὁ Ρωμανὸς λέει σύστημα μάγων. Γι’ αὐτὸ ἡ παρουσία τους ἔκανε αἴσθηση στὰ ᾿Ιεροσόλυ­μα. Ἄλλωστε δὲν ἦταν μόνοι, ἀλλὰ καὶ μὲ προσωπικὴ φρουρὰ καὶ ἴσως καὶ μὲ τὶς γυναῖκες τους. Μὲ φρουρά, διότι ἔπρεπε νὰ περάσουν μέσα καὶ ἀπὸ ἄλλα ἔθνη ἐχθρικά, γιὰ νὰ φτάσουν στὰ ᾿Ιεροσόλυμα. Δὲν πρέπει νὰ λησμονοῦμε ὅτι κουβαλοῦσαν πολύτιμα πράγματα, καὶ ὅτι οἱ λῃστεῖες ἦταν συχνές. Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ταξίδευαν μὲ ἅμαξες μεγάλες καὶ εὐρύχωρες, γιὰ νὰ μποροῦν νὰ διανυκτερεύουν κιόλας σ’ αὐτές, κι ὄχι βέβαια πάνω σὲ καμῆλα.

Τὸ ὅτι ἦταν τρεῖς σὲ καμῆλες, καὶ μετὰ ἔγιναν τέσσερις, εἶναι ὄψιμο παραμύθι τοῦ εὐφάνταστου καὶ ὀνειροπόλου παπισμοῦ, ποὺ τοὺς ἤθελε τόσους ὄχι χωρὶς σκοπιμότητα.

Ὅσο γιὰ τὸ κίνητρο τῶν μάγων ὁ Ἰωάννης χρυσόστομος λέει ὅτι δὲν εἶχαν κανένα κίνητρο ὑλικὸ ἢ διπλωματικό, ἀλλ’ ἦταν καθαρὰ ἔλλαμψις τῇ διανοίᾳ αὐτῶν παρὰ Θεοῦ γενομένη. Παρορμήθηκαν ἀπὸ τὸ Θεὸ μὲ φώτιση, λέει, καὶ ἔκαναν ὅ,τι ἔκαναν σὰν ἰδιόμορφοι θεήλατοι προφῆτες, γιὰ νὰ ξυπνήσουν καὶ νὰ δώσουν μήνυμα στοὺς Ἰσραηλῖτες.

4. Τί ἦταν τὸ ἀστέρι; Τζάμπα κοπιάζουν οἱ ἀστρονόμοι, καὶ οἱ παλιοὶ καὶ οἱ σύγχρονοι, νὰ τὸ προσδιορίσουν. Τὸ ἀστέρι ἦταν ξεχωριστὸ καὶ ἀσυνήθιστο. Κινοῦνταν ὄχι ἀπὸ τὴν ἀνατολὴ πρὸς τὴ δύση, ὅπως ὅλα, ἀλλὰ ἀπὸ τὸ βορρᾶ πρὸς τὸ νότο. Καὶ πῶς κινοῦνταν; Σωστὰ λέει σύγχρονος ἑρμηνευτὴς ὅτι δὲν εἶχε κὰν τροχιά. Οἱ κινήσεις του μοιάζουν μᾶλλον μὲ κινήσεις πυγολαμπίδος, παρὰ μὲ κίνηση ἀστέρος. Ἐμφανιζόταν στοὺς μάγους καὶ μέρα, ἀντιστεκόμενο στὴ λάμψη τοῦ ἡλίου, διότι μέρα κινοῦν­ταν οἱ μάγοι καὶ μέρα τοὺς ὁδήγησε στὸ σπίτι ὅπου ἦταν ὁ Ἰησοῦς.

Ἔπειτα, τὸ ἀστέρι ἄλλοτε φαινόταν καὶ ἄλλοτε ὄχι. Προχωροῦσαν οἱ μάγοι, προχωροῦσε κι αὐτό· σταματοῦσαν, σταματοῦσε. Πιθανῶς νὰ τὸ ἔβλεπαν μόνο οἱ μάγοι καὶ κανένας ἄλλος. Προσδιόρισε ἀκόμη καὶ τὸ χωριό, καὶ τὸ σπίτι, καὶ τὸ παιδί. Ἄρα τὸ ἀστέρι, ὅπως λέει ὁ Ἰωάννης χρυσόστομος, ἦταν μία θεία δύναμη φωτεινή, λογική, ἐνσυνείδητη, ποὺ οἱ μάγοι τὴν ὀνόμασαν ἀστέρι, ἀστέρι του, γιατί ἔτσι τὴν εἶδαν. Περίπου σὰν τὴ φωτεινὴ στήλη ποὺ καθοδηγοῦσε παλιὰ τὸν Ἰσραὴλ στὴν ἔρημο.

5. Ἕνα λογικὸ ἐρώτημα ποὺ ξεπηδάει στὴν ὅλη ὑπόθεση εἶναι, ἀπὸ ποῦ ὁ εὐαγγελιστὴς Ματθαῖος ἔμαθε καὶ κατέγραψε στὸ Εὐαγγέλιό του τὰ σχετικὰ μὲ τὰ ὅσα ἐξακρίβωσε ὁ Ἡρῴδης ἀπὸ τοὺς μάγους, καὶ σχετικὰ μὲ τοὺς ὑπολογισμούς του, πάνω στὶς ὁποῖες στήριξε τὴν ἀπόφασή του, γιὰ τὴ σφαγὴ τῶν νηπίων. Διότι κανένας προφήτης δὲν μίλησε γιὰ τὸ θέμα καὶ καμμιὰ ἄλλη ὑπερφυσικὴ πληροφορία δὲν ὑπάρχει, γιὰ ν’ ἀντλήσει ἀπὸ ἐκεῖ. Οὔτε εἶχε πρόσβαση στὸ παλάτι τοῦ Ἡρῴδου.

Ἐπισημαίνεται δὲ ὅτι, λόγῳ τῆς δυσκολίας τῆς ἀπαντήσεως, κανένας ἀρχαῖος σχολιαστὴς δὲν ἀσχολήθηκε μὲ τὸ θέμα. Ἀσχολήθηκε καὶ ἀπάντησε μόνο νεώτερος ἑρμηνευτής, δίνοντας σωστὴ ἑρμηνεία στὴ λέξη σύντροφος, ποὺ ἀπαντᾶται στὶς Πράξεις (13,1) καὶ λέγεται γιὰ τὸν Μαναήν, ποὺ ἦταν στέλεχος μεγάλο της πρώτης ἐκκλησίας τῆς Ἀντιοχείας, ὅτι ἦταν σύντρο­φος, δηλαδὴ ὁμογάλακτος, τοῦ Ἡρῴδου τοῦ τετράρχου.

Σύμφωνα μὲ αὐτὴν τὴν ἑρμηνεία, ἡ μάνα τοῦ Μαναὴν θήλαζε καὶ τὸν Ἡρῴδη, (τότε οἱ μεγάλες κυρίες ἀπέφευγαν νὰ θηλάζουν οἱ ἴδιες τὰ παιδιά τους) καὶ οἱ δύο τους ἦταν δύο ἀγαπημένα «ἀδέρφια» ἀπὸ τὴ μικρή τους ἡλικία, καὶ καλοὶ φίλοι, μεγαλωμένοι ἐν πολλοῖς στὸ παλάτι. Ὁ Μαναὴν λοιπὸν ἔδωσε τὴν πληροφορία στὴν ἐκκλησία, καὶ ἀπὸ αὐτὴν ἄντλησε ὁ Ματθαῖος.

Ἐπειδὴ ἡ συνέχεια τῆς εὐαγγελικῆς περικοπῆς μᾶς βγάζει ἀπὸ τὰ ὅρια μιᾶς συνηθισμένης ὁμιλίας, θὰ συνεχίσουμε τὴν ὁμιλητικὴ καὶ ἑρμηνευτικὴ ἐπεξεργασία της σὲ ἄλλη ὁμιλία.

Ἀθανάσιος Γ. Σιαμάκης, ἀρχιμανδρίτης

(δημοσίευσις· 24/12/2011)