7. ᾿Εκκλησιαστικὴ μουσική — ἱστορία, θεωρία, μελοποιήσεις Ἱστορία, θεωρία καὶ πρᾶξις

 

Μία τριπλὴ ἱεροψαλτικὴ ἐπέτειος

 

τοῦ Διονυσίου ᾿Ανατολικιώτου*

This e-mail address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it

 

Τὸ ἔτος 2011, τοῦ ὁποίου ἤδη διανύουμε τὸ τελευταῖο τρίμηνο, εἶναι ἔτος τριπλῆς ἐπετείου τοὐλάχιστον γιὰ τὸν ἱεροψαλτικὸ κόσμο·

α) ἐπέτειος 100 ἐτῶν ἀπὸ τὴν κοίμησι τοῦ πρωτοψάλτου Γεωργίου Βιο­λάκη,

β) ἐπέτειος 100 ἐτῶν ἀπὸ τὴν ὁλοκλήρωσι τῆς ἐκδόσεως τῆς Μουσικῆς Συλλογῆς τοῦ Πρωγάκη,

γ) ἐπέτειος 100 ἐτῶν ἀπὸ τότε ποὺ ᾿Ιάκωβος Ναυπλιώτης ἀνέλαβε τὰ καθήκοντά του ὡς πρωτοψάλτης τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας.

κρίνονται ἀναγκαῖες κάποιες σύντομες ἐξηγήσεις γιὰ κάθε μία ἀπὸ αὐτὲς τὶς ἐπετείους.

 

 

α) ῾Ο πρωτοψάλτης Γεώργιος Βιολάκης

 

Γεώργιος Βιολάκης γεννήθηκε στν Σίφνο τ 1820, λλ γκατα­στάθηκε π μικρς στν Κωνσταντινούπολι. ἀπ μαθητς διδάσκεται τ μουσικ μαθήματα π πιφανες μουσικοδιδασκάλους κείνης τς ποχς (Γεώργιο Πουλάκη, Μελέτιο ερομόναχο, Θεόδωρο Φωκαέα, καὶ ἄλλους), πο ξετίμησαν διαιτέρως «τ ξόχως μελδικν κα μελίρρυτον τς φω­νς του». μ συνεχες κα πολυετες μελέτες τελειοποίησε τς γνώσεις του στν μουσική, κα μαθε ριστα τς κκλησιαστικς τυπικς διατάξεις σ λες τς ερς κολουθίες κα γρυπνίες.

᾿Απ τ 1842 πηρετε στ ναλόγιο διαφόρων ναν στν Κωνσταν­τινούπολι, μέχρι πο ναλαμβάνει τν θέσι το πρωτοψάλτου τς Μεγά­λης το Χριστο ᾿Εκκλησίας στν πατριαρχικ να το γίου Γεωργίου στ Φανάρι τ 1876.  μ τν θέσι κα τν διότητά του ατ συμμετέχει σ μουσικος συλλόγους κα σ διάφορες μουσικς πιτροπές, μ σκοπ τν πίλυσι μουσικν ζητημάτων. εχε πλθος μαθητν, καθς δίδαξε τν μουσικ στν περίφημη σχολ τς Χάλκης κα λλο.

Εχε πίσης πλούσια κδοτικ προσφορά, μεταξ τν ποίων: 1) «Δο­ξαστάριον Πέτρου το Πελοποννησίου», σ δύο τόμους, 1899. 2) «Μελέτη συγκριτικ τς νν ν χρήσει μουσικς γραφς πρς τν το Πέτρου το Πελοποννησίου κα πρς τν ρχαιοτέραν γραφήν». 3) «Τυπικν τς Μεγάλης το Χριστο ᾿Εκκλησίας», 1888, γιὰ τὸ ὁποῖο ργάστηκε π χρόνια καὶ μεθοδικ συμπλήρωσε κα διώρθωσε, που χρειαζόταν, τν παλαιότερη κδοσι πο πρχε. τ διωρθωμένο π τν Βιολάκη τυπικν τς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας εναι τ σχον κα σήμερα τυπικν λων τν λληνοφώνων ρθοδόξων κκλησιν στν κόσμο.

Η προσφορά του στν μελοποίησι, ξήγησι, διασκευ κα καταγραφ τόσο κκλησιαστικν μελν σο κα μ κκλησιαστικν σμάτων εναι πίσης ξιόλογη. ο μελοποιήσεις του εναι πιτυχημένες, μ χάρι κα γλαφυρότητα. ἀποδεικνύεται πίσης γνσι κα νασχόλησί του τόσο μ τν ερωπαϊκ σο κα μ τν ξωτερικ νατολικ μουσική.

Τ 1905 Γεώργιος Βιολάκης ποχωρε π τ πατριαρχικ ναλόγιο, στερα π 30 χρόνια ς πρωτοψάλτης τς Μεγάλης το Χριστο κκλη­σίας. πέθανε στὶς 10 ᾿Ιουλίου το 1911 πλήρης μερν σ λικία 91 τν. ἡ σημασία τς προσωπικότητός του κα το ργου του εναι μεγάλη. τόσο ταν ταν κόμη ν ζω σο κα μετ τν κδημία του θεωρετο πόδειγ­μα θους κα συμπεριφορς γι τος ψάλτες τς ποχς του κα γι λους τος χριστιανούς. γι᾿ ατος τος λόγους τιμήθηκε κα ν ζω κα μετ θάνατον.

Τὸ 1874 ὁ Γ. Βιολά­κης ἀναγο­ρεύ­τηκε ἀντεπιστέλλον μέλος τοῦ ἐκκλη­σια­στικοῦ μου­σι­­κοῦ συλλόγου τῶν ᾿Αθηνῶν.

Τὸ 1879 ἐξελέγη ἀντεπιστέλλον μέλος τοῦ ἐκκλη­σια­στικοῦ μου­σι­­κοῦ συλλόγου Καλαμάτας.

Στς 4 δεκεμβρίου 1900 κκλησιαστικς μουσικς σύλλογος Κων­σταντινουπόλεως ργά­νωσε εδικ κδήλωσι πρς τιμν το Γ. Βιολάκη γιὰ τὰ 60 χρόνια τοῦ μουσικο του σταδίου.

Τὸ 1911 μὲ τὴν κοίμησί του ἔγιναν ἐκτενεῖς ἀναφορὲς στὸν βίο καὶ τὸ ἔργο του καθὼς καὶ ἀναδημοσιεύσεις μελετῶν του σὲ ἐφημερίδες καὶ μου­σικὰ ἔντυπα.

Τὸ 1951 μὲ τὴν συμπλήρωσι 40 ἐτῶν ἀπὸ τὴν κοίμησι τοῦ Γεωργίου Βιολάκη ὁ καθηγητὴς τοῦ ᾠδείου ᾿Αθηνῶν Νικόλαος Παππᾶς δημοσί­ευσε σὲ ἐφημερίδα τῆς ἐποχῆς ἐκτενὲς ἄρθρο, ἀφιέρωμα στὴν μνήμη του.

Τ 1987, τ 1991 κα τ 2000 πανεκδίδονται ναδημοσιεύονται διά­φορα ατοτελ ργα κα δημοσιεύματα το Γεωργίου Βιολάκη.

Στς 23 Νοεμβρίου 2008 σύλλογος φίλων βυζαντινς μουσικς «Τ νδόφωνον» σ συνεργασία καὶ μὲ ἄλλους φορεῖς διωργάνωσε στὰ Γιάν­νενα μεγάλη μουσικοφιλολογικ κδήλωσι φιερωμένη στν Γεώργιο Βιο­λάκη.

῾Η ἐπιθεώρησις τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ τυπικοῦ «ΣΥΜΒΟΛΗ» νε­κήρυξε τ τρέχον τος 2011 ς «τος Γεωργίου Βιολάκη» μ φορμ τν συμπλήρωσι 100 χρόνων π τν κοίμησί του. στν διαδικτυακό της τόπο πάρχει πλούσιο εδικ φιέρωμα γι τν τιμώμενο πρωτοψάλτη (http://www.symbole.gr/-2011-1820-1911).

Τ Σάββατο 16 ᾿Ιουλίου 2011 ν ᾿Αθήναις «Σύλλογος Μουσικοφί­λων Κωνσταντινουπόλεως» τέλεσε κκλησιαστικ μνημόσυνο γι τν ­είμνηστο πρωτοψάλτη, π τ συμπληρώσει κατονταετηρίδος π τν κδημία του.

Οἱ ἄλλες δύο ἐπέτειοι συνδέονται ἐπίσης μὲ τὸν Γεώργιο Βιολάκη.

 

 

β) ῾Η μουσικὴ συλλογὴ τοῦ Γεωργίου Πρωγάκη

 

Τὸ πατριαρχικὸ ψαλτικὸ ὕφος δὲν συνίσταται μόνον στὸν τρόπο τοῦ ψάλλειν, τῆς ἀποδόσεως τῶν μαθημάτων καὶ τῆς ἀναλύσεως τῶν μουσι­κῶν θέσεων, ἀλλὰ συνδέεται ἐπίσης καὶ μὲ τὰ μουσικὰ μαθήματα ποὺ ψάλλον­ται στὸν πατριαρχικὸ ναό. ἡ μακραίων παράδοσι τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας διεμόρφωσε ἕνα συγκεκριμένο ῥεπερτόριο μαθημάτων ἀνάλο­γα μὲ τὶς ἀνάγκες καὶ τὶς περιστάσεις κάθε ἀκολουθίας καὶ κάθε ἑορτῆς. ἡ Μουσικὴ Συλλογὴ τοῦ Πρωγάκη ἀποτελεῖ τὴν κωδικοποίησι αὐτοῦ τοῦ ῥεπερτορίου καὶ ἐδῶ ἀκριβῶς ἔγκειται ἡ μεγάλη της ἀξία.

῾Ο Γεώργιος Πρωγάκης ἐκδίδει τὸν πρῶτο τόμο τῆς συλλογῆς του τὸν ὀκτώβριο τοῦ 1909 στὸ πατριαρχικὸ τυπογραφεῖο μὲ μαθήματα τοῦ ἑσπερινοῦ. ὁ δεύτερος τόμος περιλαμβάνει τὰ μαθήματα τοῦ ὄρθρου καὶ ἐκδίδεται τὸ 1910. ὁ τρίτος τόμος, ποὺ περιλαμβάνει «ἅπαντα τὰ μαθή­ματα τῆς λειτουργίας», στὴν προμετωπίδα ὡς ἔτος ἐκδό­σεως ἀνα­γράφει τὸ 1910, στὴν πραγματικότητα ὅμως ἐκδόθηκε τὸ 1911, ὅπως ἔχω δείξει σὲ ἄλλη μελέτη μου μὲ πολλὰ τεκμήρια. τὸ κυριώτερο εἶναι ὅτι στὸν τόμο αὐτὸν ἀναφέρονται ὁ μὲν ᾿Ιάκωβος Ναυπλιώτης ὡς πρωτοψάλτης ὁ δὲ Κωνσταντῖνος Κλάββας ὡς λαμπαδάριος τῆς Μεγάλης ᾿Εκκλησίας, κάτι τὸ ὁποῖο ἰσχύει ἀπὸ τὶς 30/1/1911 καὶ ὅχι ἀπὸ τὸ 1910.

῾Η Μουσικὴ Συλλογὴ τοῦ Πρωγάκη περιέχει κατὰ βάσιν τὰ ἐγκύκλια μουσικὰ μαθήματα ποὺ ψάλλονταν κυρίως ἐπὶ Γεωργίου Βιολάκη, καθὼς καὶ μαθήματα ποὺ μελοποίησε ἢ διεσκεύασε ὁ ἐν λόγῳ πρωτοψάλτης (ὅπως ἡ ἀργὴ δοξολογία του σὲ πλ. β΄, ἡ λεγομένη «τοῦ πεθεροῦ», καὶ δύο διασκευές του στὸ «Θεοτόκε παρθένε» τοῦ Πέτρου Μπερεκέτου). ἀσφα­λῶς τὴν παράδοσι τοῦ Γεωργίου Βιολάκη συνέχισαν μὲ πιστότητα οἱ μαθητές του ᾿Α­ριστείδης Νικολαΐδης (διάδοχος στὴν πρωτοψαλτία), ᾿Ιάκω­βος Ναυ­πλιώ­της (λαμπαδάριος καὶ εἶτα πρωτοψάλτης) καὶ Κωνσταντῖνος Κλάβ­βας (α΄ δο­μέστικος καὶ μετὰ λαμπαδάριος). τὸ διάστημα τῶν 4-5 ἐτῶν ποὺ χωρί­ζει τὴν ἀποχώρησι τοῦ Γ. Βιολάκη ἀπὸ τὴν ἔκδοσι τοῦ Γ. Πρωγάκη εἶναι προφανῶς πολὺ μικρό, γιὰ νὰ ἐπέλθουν ῥιζικὲς ἀλλαγές. ἀπὸ τὴν μελέ­τη λοιπὸν αὐτῆς τῆς τρίτομης συλλογῆς μποροῦμε ἐν πολλοῖς νὰ διαπι­στώ­σουμε τὰ μαθήματα ποὺ χρησιμοποιοῦνταν στὰ πατριαρχικὰ ἀ­ναλό­για κατὰ τὴν ἐποχὴ τοῦ Βιολάκη. ἐν τέλει ἂν κάποιος τὴν Μουσικὴ Συλλογὴ τοῦ Πρωγάκη τὴν ὀνομάσῃ καὶ συλλογὴ τοῦ Γ. Βιολάκη, δὲν θὰ ἀφίσταται τῆς ἀληθείας.

 

 

γ) ῾Ο πρωτοψάλτης ᾿Ιάκωβος Ναυπλιώτης

 

Γιὰ τὸ μέγεθος καὶ τὴν ἀξία τοῦ πρωτοψάλτου ᾿Ιακώβου Ναυπλιώτου πρέπει νὰ ἀφιερωθῇ εἰδικὸ ἄρθρο, τὸ ὁποῖο ἀσφαλῶς καὶ πάλι δὲν θὰ ἐξαντλήσῃ τὸ θέμα. ἐδῶ θὰ ἀναφερθῶ μόνον σὲ δύο λεπτομέρειες.

1ον) ῾Ο ᾿Ιάκωβος Ναυπλιώτης χειροθετήθηκε πρωτοψάλτης τὸν σε­πτέμβριο τοῦ 1911, στὴν πραγματικότητα ὅμως ἀνέλαβε τὴν πρωτοψαλτία πολὺ νωρί­τερα στὶς 30 ἰανουαρίου τοῦ ἴδιου ἔτους. αὐτὸ φαίνεται ἀπὸ τὴν πληρο­φορία τοῦ ᾿Α. Βουδούρη (Μουσικολογικὰ Α΄, §125, σ. 286) ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος Κλάβ­βας χειροθετεῖται λαμπαδάριος τοῦ πατριαρχείου στὶς 30 ἰανουαρίου 1911. ἑπομένως τὴν ἴδια ἡμέρα ἀνέλαβε πρωτο­ψάλ­της καὶ ὁ ᾿Ι. Ναυπλιώτης· ἁπλῶς ἀπὸ τὸν ἰανουάριο μέχρι τὸν σεπτέμβριο ἦταν τοποτηρητὴς τῆς πρωτοψαλτίας.

2ον) ῾Ο ᾿Ιάκωβος Ναυπλιώτης ἦταν μαθητὴς τοῦ Γεωρ­γίου Βιολάκη, ἀφοῦ διετέλεσε ἐπὶ 3 χρόνια κανονάρχης (1879-1882) καὶ ἐπὶ ἄλλα 8 πρῶτος δομέστικός του στὰ πατριαρχικὰ ἀναλόγια· ἦταν δὲ ὁ Ναυπλιώ­της ὄχι μόνον μαθητὴς ἀλλὰ καὶ γαμπρὸς τοῦ Βιολάκη, ἀφοῦ εἶχε νυμφευθῆ τὴν υἱοθετημένη κόρη τοῦ Βιολάκη· ἐπίσης κληρονόμησε τὴν μουσικὴ βι­βλιοθήκη ἐκείνου, καὶ τέλος γηροκόμησε τὸν πεθερό του στὸ σπίτι του. ὁ πρῶτος ἀπὸ τοὺς τρεῖς γιοὺς τοῦ Ναυπλιώτη ὠνομάστηκε Γεώργιος πρὸς τιμὴν τοῦ παπποῦ Γεωργίου Βιολάκη.

 

῾Η παροῦσα τριπλὴ ἐπέτειος ἀξίζει νὰ τιμηθῇ δεόντως ἀπὸ τοὺς σημε­ρινοὺς ἱεροψάλτες μὲ αἰσθήματα εὐγνωμοσύνης πρὸς αὐτοὺς τοὺς τρεῖς σπουδαίους μουσικοὺς ἄνδρες (Γ. Βιολάκη, Γ. Πρωγάκη, ᾿Ι. Ναυπλιώτη), οἱ ὁποῖοι προσέφεραν σημαντικὲς ὑπηρεσίες στὴν διάσωσι καὶ διατήρησι τῆς ὀρθοδόξου ψαλτικῆς τέχνης καὶ ἐπιστήμης.

 

᾿Οκτώβριος 2011

 

Δημοσιεύτηκε στὴν ἑβδομαδιαία ἐφημερίδα τῶν Πατρῶν «᾿Εκκλησιολόγος» στὶς 5/11/2011

 

 

* ῾Ο Διονύσιος ᾿Ανατολικιώτης εἶναι διδάκτωρ τῆς φιλοσοφικῆς σχολῆς ᾿Αθηνῶν (μουσι­κολόγος-τυπικολόγος), διπλωματοῦχος βυζαντινῆς μουσικῆς, φιλόλογος ἐπιμελητὴς ἐκδό­σεων, πτυχιοῦχος κοινωνικῆς θεολογίας, ἀπόφοιτος τῆς 4ης τάξεως τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ λυκείου Πατρῶν, καὶ συγγραφεύς· ἀρθρογραφεῖ ἀπὸ τὸ 1985 σὲ διάφορα ἔντυπα καὶ ἀπὸ τὸ 2001 στὸ διαδίκτυο.